مهریه یکی از مهمترین حقوق مالی زوجه است که بهمحض وقوع عقد نکاح، به مالکیت زن درمیآید و وی حق دارد هر زمان که بخواهد، تمام یا بخشی از آن را از زوج مطالبه کند. با توجه به اینکه سند رسمی ازدواج از اسناد لازمالاجرا محسوب میشود، مطالبه و وصول مهریه صرفاً محدود به طرح دعوا در دادگاه خانواده نیست و زوجه میتواند با استفاده از ظرفیت قانونی اجرای اسناد رسمی، از طریق اداره اجرای ثبت نیز برای وصول مهریه خود اقدام کند.
در این روش، زوجه بدون نیاز به طی تشریفات رسیدگی ماهوی و اخذ حکم محکومیت از دادگاه، میتواند درخواست صدور اجرائیه نسبت به مهریه مندرج در سند رسمی ازدواج را مطرح کند و از طریق شناسایی و توقیف اموال زوج، مطالبات خود را وصول نماید.
در این مقاله، مراحل اجرای مهریه از طریق ثبت، نحوه صدور اجرائیه، شناسایی و توقیف اموال، ممنوعالخروجی زوج، مستثنیات دین و نکات حقوقی مهم این فرایند را بررسی میکنیم.
۱. مبنای قانونی اجرای مهریه از طریق ثبت
بهموجب ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به مجرد وقوع عقد نکاح، زن مالک مهریه میشود و میتواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن انجام دهد.
از سوی دیگر، سند رسمی ازدواج در زمره اسناد رسمی لازمالاجرا قرار دارد. بنابراین، زوجه برای مطالبه مهریهای که در سند رسمی ازدواج درج شده است، میتواند از ظرفیت اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا استفاده کند.
مستندات قانونی مهم در این زمینه عبارتاند از:
- ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی؛
- مواد ۹۲ و ۹۳ قانون ثبت اسناد و املاک؛
- ماده ۲ و ماده ۲۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی؛
- ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده؛
- ماده ۶۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا.
نکته مهم آن است که با لازمالاجرا شدن قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران و با توجه به بند «ت» ماده ۱۲۰ آن، الزام قانونی سابق مبنی بر مراجعه ابتدایی به اجرای ثبت و سپری شدن مواعد مقرر برای مراجعه به دادگاه، منتفی شده است. در نتیجه، زوجه در حال حاضر میتواند حسب شرایط پرونده و مصلحت حقوقی خود، از ابتدا به دادگاه خانواده مراجعه کند یا مسیر اجرای ثبت را انتخاب نماید.
۲. مراحل اجرای مهریه از طریق اداره اجرای ثبت
مرحله اول: مراجعه به دفترخانه ثبتکننده ازدواج
نخستین اقدام برای اجرای مهریه از طریق ثبت، مراجعه زوجه یا وکیل قانونی وی به دفتر رسمی ازدواجی است که عقد نکاح در آن به ثبت رسیده است.
زوجه باید درخواست صدور اجرائیه نسبت به مهریه مندرج در سند ازدواج را ارائه کند.
مدارک و اطلاعات مورد نیاز حسب مورد عبارتاند از:
- اصل یا اطلاعات سند رسمی ازدواج؛
- مدارک شناسایی زوجه؛
- اطلاعات هویتی و نشانی زوج؛
- وکالتنامه رسمی، در صورت مراجعه وکیل؛
- مشخص کردن میزان مهریه مورد مطالبه و تعهدات مالی مربوط به آن.
در این مرحله، دفترخانه پس از بررسی سند ازدواج و احراز شرایط قانونی، درخواست صدور اجرائیه را در سامانه مربوط ثبت میکند.
مرحله دوم: صدور اجرائیه و تشکیل پرونده در اداره اجرای ثبت
پس از احراز شرایط قانونی، سردفتر نسبت به صدور اجرائیه اقدام میکند.
مطابق ماده ۵ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، سردفتر مکلف است پس از صدور اجرائیه، حداکثر ظرف ۴۸ ساعت، مدارک و مستندات مربوط را از طریق سامانه الکترونیکی به اداره اجرای ثبت محل ارسال کند.
پس از ارسال مدارک، پرونده اجرایی در اداره اجرای ثبت تشکیل شده و اقدامات قانونی برای ابلاغ اجرائیه و پیگیری وصول مهریه آغاز میشود.
مرحله سوم: ابلاغ اجرائیه به زوج
پس از تشکیل پرونده، اجرائیه مطابق مقررات به زوج ابلاغ میشود.
بر اساس ماده ۲۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، زوج از تاریخ ابلاغ اجرائیه، ده روز فرصت دارد تا مفاد اجرائیه را اجرا کند یا ترتیبی برای پرداخت دین خود بدهد یا مالی معرفی کند که اجرای سند را امکانپذیر سازد.
در صورتی که زوج توانایی پرداخت نداشته باشد، مکلف است در همین مهلت، صورت جامع داراییهای خود را به مسئول اجرا ارائه کند و چنانچه مالی ندارد، این موضوع را صریحاً اعلام نماید.
نکته قابل توجه اینکه خودداری زوج از مراجعه به سامانه ابلاغ الکترونیکی، در شرایط مقرر قانونی، مانع تحقق آثار ابلاغ نخواهد بود.
مرحله چهارم: شناسایی و توقیف اموال زوج
یکی از مهمترین مزایای اجرای مهریه از طریق ثبت، امکان شناسایی و توقیف اموال و داراییهای زوج برای وصول طلب زوجه است. مطابق تبصره ماده ۲۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، اداره اجرای ثبت مکلف است با تشکیل پرونده اجرایی الکترونیکی، نسبت به شناسایی و توقیف اموال و داراییهای متعهد از طریق بانکهای اطلاعاتی سازمان ثبت و سایر دستگاههای دارای اطلاعات مالی اقدام کند.
اموالی که حسب مورد قابلیت توقیف دارند، شامل موارد زیر هستند:
الف) حسابهای بانکی و وجوه نقد
موجودی حسابهای بانکی زوج، در حدود مقررات قانونی و به میزان لازم برای وصول طلب، قابل شناسایی و توقیف است.
ب) املاک و مستغلات
چنانچه زوج مالک ملک یا دارای سهم مشاعی از یک ملک ثبتشده باشد، امکان بازداشت حقوق مالکانه وی وجود دارد؛ مشروط بر اینکه ملک موردنظر مشمول مستثنیات دین نباشد.
ج) خودرو و سایر اموال منقول
وسایل نقلیه و سایر اموال منقول متعلق به زوج، در صورت احراز مالکیت و رعایت مقررات قانونی، قابلیت توقیف دارند.
د) سهام و حقوق مالی
سهام، مطالبات و سایر حقوق مالی قابل انتقال یا قابل توقیف زوج نیز حسب مورد میتوانند برای استیفای مهریه مورد اقدام قرار گیرند.
علاوه بر شناسایی اموال از طریق بانکهای اطلاعاتی، زوجه نیز میتواند شخصاً اموال متعلق به زوج را به واحد اجرا معرفی کند.
توصیه میشود زوجه در ابتدای فرایند اجرایی، اطلاعات مربوط به املاک، خودروها، حسابهای بانکی، محل اشتغال و سایر داراییهای زوج را تا حد امکان در اختیار وکیل یا واحد اجرای ثبت قرار دهد.
مرحله پنجم: ارزیابی و فروش اموال توقیفشده
چنانچه زوج پس از ابلاغ اجرائیه از پرداخت مهریه خودداری کند و مالی از وی شناسایی و توقیف شود، عملیات اجرایی برای استیفای طلب ادامه پیدا میکند.
در مورد اموال توقیفشده، حسب نوع مال و مقررات مربوط، تشریفات ارزیابی و تعیین ارزش توسط کارشناس رسمی دادگستری یا سازوکار قانونی مربوط انجام میشود.
پس از طی مراحل قانونی، در صورت عدم پرداخت بدهی، امکان فروش مال از طریق مزایده فراهم میشود و از محل وجوه حاصل از فروش، مطالبات زوجه و هزینههای قانونی مربوط پرداخت خواهد شد.
بدیهی است توقیف مال بهتنهایی به معنای وصول قطعی مهریه نیست و وصول طلب مستلزم طی تشریفات قانونی فروش یا استیفای طلب از محل مال توقیفشده است.
۳. آیا زوج به دلیل عدم پرداخت مهریه از طریق اجرای ثبت بازداشت میشود؟
یکی از پرسشهای متداول زوجه این است که آیا اداره اجرای ثبت میتواند زوج را به دلیل عدم پرداخت مهریه بازداشت کند؟
پاسخ این است که اجرای ثبت اصولاً مرجع بازداشت اشخاص به دلیل بدهی مالی نیست و ابزار اصلی آن برای وصول مهریه، شناسایی و توقیف اموال و داراییهای بدهکار است.
بنابراین، صرف صدور اجرائیه ثبتی و عدم پرداخت مهریه، موجب بازداشت زوج نخواهد شد.
البته در صورت فراهم بودن شرایط قانونی، زوجه میتواند از طریق دادگاه خانواده و مطابق مقررات قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، اقدامات قانونی لازم را پیگیری کند.
۴. ممنوعالخروجی زوج بابت مهریه از طریق اجرای ثبت
یکی دیگر از ابزارهای قانونی که در فرایند اجرای مهریه قابل استفاده است، درخواست ممنوعالخروجی زوج است.
مطابق ماده ۱۷ قانون گذرنامه، در مواردی که اشخاص به موجب قانون ممنوعالخروج میشوند، امکان جلوگیری از خروج آنان از کشور وجود دارد.
در نتیجه، زوجه میتواند با رعایت شرایط و تشریفات قانونی، از اداره اجرای ثبت درخواست ممنوعالخروجی زوج را مطرح کند.
البته ممنوعالخروجی اقدامی مستقل از توقیف اموال است و تحقق آن تابع شرایط قانونی و تصمیم مرجع صالح خواهد بود.
همچنین مطابق ماده ۲۰۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، در صورت ضرورت خروج از کشور، شخص ممنوعالخروج یا شخص ثالث میتواند ملکی را که در رهن یا بازداشت نباشد، برای تضمین بازگشت مدیون معرفی کند. پس از ارزیابی و طی تشریفات قانونی و بازداشت ملک، رفع ممنوعالخروجی برای یک نوبت و حداکثر به مدت شش ماه امکانپذیر است. در صورت بازگشت بهموقع، ملک آزاد و ممنوعالخروجی برقرار میشود؛ در غیر این صورت، طلب بستانکار و حقوق اجرایی طبق مقررات از محل فروش ملک استیفا خواهد شد.
بنابراین، ممنوعالخروجی زوج را نباید اقدامی دائمی یا تضمینی برای وصول مهریه تلقی کرد.
۵. مستثنیات دین در اجرای مهریه از طریق ثبت
یکی از موضوعات مهم در توقیف اموال زوج، رعایت مقررات مربوط به مستثنیات دین است.
بر اساس ماده ۶۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، برخی اموال و داراییهای بدهکار در حدود مقرر قانونی از توقیف مستثنا هستند.
مهمترین موارد عبارتاند از:
- منزل مسکونی که عرفاً در شأن مدیون در حالت اعسار او باشد؛
- اثاثیه مورد نیاز زندگی که برای رفع حوائج ضروری مدیون و افراد تحت تکفل وی لازم است؛
- آذوقه موجود به میزان متعارف مورد نیاز؛
- کتب و ابزار علمی و تحقیقاتی متناسب با شأن اهل علم و تحقیق؛
- وسایل و ابزار کار ضروری برای امرار معاش مدیون و افراد تحت تکفل وی؛
- تلفن مورد نیاز مدیون؛
- مبلغ ودیعه اجاره، در صورت تحقق شرایط مقرر در قانون.
بنابراین، صرف مالکیت زوج بر یک مال به معنای امکان توقیف آن نیست و باید پیش از توقیف، وضعیت مال از حیث تعلق به زوج و شمول یا عدم شمول مستثنیات دین بررسی شود.
نکته مهم دیگر اینکه مطابق تبصرههای ماده ۶۱، در شرایطی که ارزش منزل مسکونی بیش از نیاز و شأن عرفی مدیون در حالت اعسار باشد، امکان استیفای طلب از مازاد ارزش آن با رعایت شرایط و تشریفات قانونی وجود دارد.
۶. آیا مهریه بیش از ۱۱۰ سکه نیز از طریق اجرای ثبت قابل مطالبه است؟
بله. محدودیت ۱۱۰ سکه به معنای از بین رفتن حق زوجه نسبت به مازاد مهریه نیست.
مطابق ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده، چنانچه مهریه در زمان وقوع عقد تا یکصد و ده سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول مقررات قانون اجرای محکومیتهای مالی است و در خصوص مازاد بر این میزان، ملائت زوج ملاک پرداخت خواهد بود.
بنابراین، باید میان اصل استحقاق زوجه نسبت به مهریه و شرایط قانونی الزام زوج به پرداخت یا اعمال ضمانت اجراهای مالی تفاوت قائل شد.
زوجه اصولاً نسبت به تمام مهریه مندرج در سند ازدواج حق مطالبه دارد؛ بااینحال، در خصوص مازاد بر ۱۱۰ سکه، احراز ملائت زوج در اعمال ضمانت اجراهای قانونی مربوط اهمیت دارد و این موضوع به معنای سقوط حق مطالبه مازاد نیست.
۷. هزینه اجرای مهریه از طریق اداره ثبت چقدر است؟
یکی از موضوعات مهم در انتخاب روش مطالبه مهریه، هزینههای قانونی عملیات اجرایی است.
بر اساس ماده ۱۳۱ قانون ثبت اسناد و املاک و ماده ۱۵۸ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، حقالاجرای اسناد رسمی اصولاً معادل پنج درصد مبلغ مورد اجرا است که در اصطلاح حقوقی و ثبتی از آن با عنوان نیمعشر اجرایی یاد میشود.
بااینحال، مطابق تبصره اول ماده ۱۵۸ آییننامه، چنانچه بدهکار از تاریخ ابلاغ اجرائیه ظرف مدت ده روز مفاد آن را بهموقع اجرا کند، از پرداخت حقالاجرا معاف خواهد بود.
همچنین در صورت پرداخت تمام بدهی پیش از تنظیم و امضای صورتجلسه مزایده، مطابق تبصره دوم ماده مذکور، نصف حقالاجرا وصول میشود.
مطابق تبصرههای ۳ و ۴ الحاقی به ماده ۱۵۸ در سال ۱۴۰۳، در صورت شناسایینشدن مال و مختومهشدن پرونده به درخواست بستانکار، در شرایط مقرر حقالاجرا تعلق نمیگیرد. همچنین اگر اموال توقیفی برای پرداخت تمام طلب کافی نباشند و بستانکار نسبت به مازاد انصراف دهد، پرونده نسبت به مازاد مختومه شده و حقالاجرا به میزان وصولی محاسبه میشود.
هزینههای قانونی دیگری مانند هزینه کارشناسی، آگهی مزایده و نگهداری اموال نیز حسب مورد و مطابق مقررات قابل مطالبه خواهد بود.
۸. آیا پس از مراجعه به اجرای ثبت میتوان از طریق دادگاه خانواده نیز مهریه را مطالبه کرد؟
با توجه به تغییرات قانونی، پاسخ به این پرسش اهمیت ویژهای دارد.
در گذشته، مطابق بند «ب» ماده ۱۱۳ قانون برنامه پنجساله ششم توسعه، مراجعه ابتدایی به اجرای ثبت برای مطالبه اسناد رسمی لازمالاجرا، از جمله مهریه، الزامی بود و مراجعه به دادگاه پس از سپری شدن مواعد قانونی و با رعایت شرایط مقرر امکانپذیر میشد.
اما با تصویب و لازمالاجرا شدن قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، حکم مذکور استمرار پیدا نکرد.
اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۳/۷۵۹ مورخ ۱۴۰۳/۱۲/۰۴ اعلام کرده است که با توجه به انقضای اعتبار برنامه ششم و فقدان حکم مشابه در برنامه هفتم، الزام زوجه به مراجعه ابتدایی به اجرای ثبت منتفی است و مراجعه مستقیم به مراجع قضایی منع قانونی ندارد.
در نتیجه، زوجه در حال حاضر میتواند با توجه به وضعیت مالی زوج، نوع داراییها، میزان مهریه و شرایط پرونده، میان دو مسیر قانونی اجرای ثبت و دادگاه خانواده انتخاب کند.
البته اجرای همزمان دو اجرائیه نسبت به بخش واحدی از مهریه مجاز نیست؛ بااینحال، مطالبه بخشهای متمایز مهریه از طریق اجرای ثبت و دادگاه خانواده، با رعایت مقررات قانونی، میتواند امکانپذیر باشد. در هر صورت، وصول مضاعف یک طلب ممنوع است و مبالغ وصولشده باید در محاسبات لحاظ شوند.
۹. اجرای مهریه از طریق ثبت بهتر است یا دادگاه خانواده؟
انتخاب میان اجرای ثبت و دادگاه خانواده، به شرایط هر پرونده بستگی دارد و نمیتوان یک روش را در تمام پروندهها برتر دانست.
اجرای مهریه از طریق ثبت زمانی میتواند انتخاب مناسبی باشد که:
- زوج دارای املاک و مستغلات ثبتشده باشد.
- خودرو یا حساب بانکی قابل شناسایی داشته باشد.
- امکان معرفی مال مشخص برای توقیف وجود داشته باشد.
- زوجه قصد داشته باشد از ظرفیت اجرای مستقیم سند رسمی ازدواج استفاده کند.
مطالبه مهریه از طریق دادگاه خانواده نیز در مواردی میتواند مناسبتر باشد که:
- نیاز به رسیدگی قضایی به اختلافات مرتبط با اصل یا میزان مهریه وجود داشته باشد.
- موضوع پرونده مستلزم بررسی ادله و دفاعیات طرفین باشد.
- زوجه بخواهد از ظرفیتهای قانونی اجرای محکومیتهای مالی استفاده کند.
- شرایط پرونده اقتضای درخواست تأمین خواسته یا سایر اقدامات قضایی را داشته باشد.
در هر دو روش، بررسی وضعیت اموال زوج و انتخاب راهکار مناسب برای جلوگیری از تضییع حقوق زوجه اهمیت اساسی دارد.
۱۰. چرا مشاوره با وکیل متخصص در مطالبه مهریه اهمیت دارد؟
مطالبه مهریه صرفاً به معنای ثبت یک درخواست و صدور اجرائیه نیست. شناسایی اموال زوج، بررسی مالکیت املاک، تشخیص مستثنیات دین، پیگیری توقیف حسابهای بانکی، درخواست ممنوعالخروجی و اعتراض به اقدامات خلاف مقررات اجرایی، هرکدام مستلزم آگاهی از مقررات حقوقی و ثبتی است.
در بسیاری از پروندهها، نحوه معرفی مال و زمان انجام اقدامات اجرایی میتواند در نتیجه نهایی پرونده تأثیر تعیینکننده داشته باشد.
ازاینرو، پیش از انتخاب مسیر مطالبه مهریه، بررسی وضعیت مالی زوج و ارزیابی امکانات قانونی موجود، میتواند از اتلاف وقت و تحمیل هزینههای غیرضروری جلوگیری کند.
پرسشهای متداول درباره اجرای مهریه از طریق ثبت
برای اجرای مهریه از طریق ثبت باید به کجا مراجعه کرد؟
برای مهریههای متعارف مندرج در سند رسمی ازدواج، زوجه باید به دفترخانه رسمی ازدواجی که عقد در آن ثبت شده است مراجعه و درخواست صدور اجرائیه کند.
آیا برای اجرای مهریه از طریق ثبت نیاز به حکم دادگاه است؟
خیر. سند رسمی ازدواج در حدود مفاد لازمالاجرای آن، بدون نیاز به صدور حکم دادگاه قابلیت اجرا دارد.
زوج پس از ابلاغ اجرائیه چند روز برای پرداخت مهریه فرصت دارد؟
مطابق ماده ۲۱ آییننامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا، زوج از تاریخ ابلاغ اجرائیه ده روز فرصت دارد تا مفاد آن را اجرا کند یا ترتیب پرداخت بدهد یا مال معرفی نماید.
آیا حساب بانکی زوج بابت مهریه توقیف میشود؟
بله. موجودی حسابهای بانکی زوج در حدود مقررات قانونی و به میزان لازم برای وصول طلب قابل توقیف است.
آیا میتوان خودروی زوج را بابت مهریه توقیف کرد؟
بله. در صورتی که مالکیت زوج بر خودرو احراز شود و مانع قانونی برای توقیف وجود نداشته باشد، امکان بازداشت آن وجود دارد.
آیا خانه محل سکونت زوج بابت مهریه توقیف میشود؟
اصل بر رعایت مستثنیات دین است. منزل مسکونی که عرفاً در شأن مدیون در حالت اعسار او باشد، اصولاً از توقیف مستثناست؛ البته در خصوص منزل مازاد بر نیاز و شأن عرفی، مقررات و استثنائات قانونی باید بررسی شود.
آیا مهریه بیش از ۱۱۰ سکه قابل مطالبه است؟
بله. زوجه نسبت به تمام مهریه مندرج در سند ازدواج حق مطالبه دارد؛ با این تفاوت که در خصوص مازاد بر ۱۱۰ سکه، احراز ملائت زوج در اعمال ضمانت اجراهای قانونی مربوط اهمیت دارد.
آیا زوجه میتواند مستقیماً از طریق دادگاه مهریه را مطالبه کند؟
بله. با لازمالاجرا شدن قانون برنامه هفتم پیشرفت و منتفی شدن الزام سابق مقرر در بند «ب» ماده ۱۱۳ برنامه ششم، مراجعه مستقیم به دادگاه خانواده منع قانونی ندارد.
آیا میتوان زوج را بابت مهریه ممنوعالخروج کرد؟
بله. در صورت تحقق شرایط قانونی، زوجه میتواند از طریق اجرای ثبت درخواست ممنوعالخروجی زوج را مطرح کند.
آیا توقیف اموال به معنای وصول قطعی مهریه است؟
خیر. پس از توقیف مال، حسب مورد باید تشریفات قانونی ارزیابی، مزایده و استیفای طلب انجام شود.
آگاهی از مقررات ثبتی و حقوقی و استفاده از راهکارهای قانونی متناسب با وضعیت پرونده، نقش مهمی در صیانت از حقوق زوجه و جلوگیری از تضییع مطالبات وی دارد.
سید علیرضا سیدی – وکیل پایه یک دادگستری در بندرانزلی
ارائه خدمات حقوقی و وکالت در دعاوی خانواده، مطالبه مهریه، توقیف اموال، دعاوی ملکی و حقوقی.
برای دریافت مشاوره حقوقی و بررسی شرایط مطالبه مهریه میتوانید از طریق صفحه تماس با ما در وبسایت اقدام نمایید.
